Jak radzić sobie z trudnymi zachowaniami u dzieci?

Kilka słów o metodzie Carole Sutton

 

Wielu rodziców dzieci w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym zgłasza trudności w zachowaniu swojego dziecka, które określają najczęściej jako nieposłuszeństwo, rozumiejąc przez to m.in. niesłuchanie poleceń rodzica, marudzenie, płacz, wybuchy złości, agresję słowną, nadaktywność, potrzebę ciągłej uwagi ze strony osoby dorosłej, kłopoty z wyjściem z domu na czas, samodzielne jedzenie, spanie, nadmierną lękliwość itd. Trudne zachowania tworzą się przeważnie przez dłuższy czas i często utrzymują, chociaż rodzice podejmowali różne sposoby rozwiązania problemu.

         Problemy wychowawcze z dziećmi są niejednokrotnie źródłem frustracji rodzica, wywołującym poczucie bezradności i braku własnych kompetencji. Nikt jednak nie kształcił rodziców, jak mają wychowywać dzieci.

Pomocą może być dla nich metoda zachęcania dziecka do zmiany trudnego zachowania, którą opracowała brytyjska psycholog- dr Carole Sutton.

         Metoda ta- zwana podejściem behawioralnym- opiera się na naukowo sprawdzonych ideach psychologii uczenia się.

Uznaje, iż trudne zachowania u dzieci są zwykle wyuczone i wzmacniane w interakcjach między ludźmi. W toku pracy rodzic jest zachęcany do cotygodniowych obserwacji i rejestrowania, co konkretnie dziecko robi/mówi źle, jaka sytuacja najczęściej wywołuje takie zachowanie oraz co dzieje się po wystąpieniu tego zachowania (np. „Dziecko nie robi tego czego się od niego wymaga, jest nieposłuszne.”, „Jest niejadkiem; potrafi jeść samodzielnie, ale nie chce, trzeba je zmuszać do jedzenia, jest wybredne.” ).

C. Sutton proponuje, by rodzic rozpoczął pracę nad średnio trudnym zachowaniem dziecka, a nie tym najtrudniejszym. Praca nad modyfikacją zachowania trwa kilka tygodni. W metodzie terapeuta spotyka się raz w tygodniu z rodzicem (zwykle jest to 7-8 spotkań), z którym omawia przebieg obserwacji zachowania dziecka, udziela wyjaśnień oraz porady w postaci mini-wykładu, ukierunkowania w pracy wychowawczej.

W metodzie C. Sutton zwraca się dużą uwagę na to, co dzieje się przed wystąpieniem u dziecka trudnego zachowania (tzw. czynnik A), jak dokładnie przebiega to zachowanie (czynnik B) oraz jakie są konsekwencje tego zachowania (czynnik C).

Można wyróżnić cztery rodzaje wydarzeń następujących bezpośrednio po danym zachowaniu dziecka, które znacząco wpływają na jego dalsze zachowanie.

1.     Jeżeli dziecko zachowuje się w sposób pożądany, a my wzmocnimy to zachowanie nagrodą czy pozytywną uwagą, to- w myśl teorii uczenia się- jest   prawdopodobny wzrost ilości takich zachowań.

2.     Jeżeli dziecko zachowuje się w sposób pożądany, a my nie zauważamy tego, nie wzmacniamy swoją uwagą, pochwałą, to wygaszamy takie zachowanie i jest prawdopodobne, że zmniejszy się ilość takich zachowań u dziecka.

3.     Jeżeli dziecko zachowuje się w sposób niepożądany, a my wzmacniamy to zachowanie, np. ulegamy dziecku, pozwalamy, by robiło to, co chce, dajemy mu dużo swojej uwagi, to jest prawdopodobne, że to zachowanie będziemy utrwalać i wystąpi ono częściej.

4.     Jeżeli dziecko zachowuje się w sposób niepożądany, a my nie wzmacniamy tego zachowania, np. ignorujemy lub ograniczamy dziecku jakieś przywileje, co wiąże się z nieprzyjemną konsekwencją dla dziecka, wówczas jest prawdopodobne, że będziemy wygaszać problemowe zachowanie. 

Przykład trudnego zachowania:

A.   (Zdarzenie poprzedzające) Wojtek słyszy, że ma wyłączyć telewizor.

B.    (Zachowanie) Chłopiec nadal ogląda bajkę, nie wyłącza telewizora.

C.   (Konsekwencje) W końcu rodzic wyłącza sam telewizor. Wszyscy maja trochę spokoju. Wygaszanie trudnego zachowania.

A.    Ania je śniadanie.

B.    Dziewczynka ciągle wstaje od stołu.

C.   Mama biega za nią z miską płatków i karmi ją łyżeczką.

Wzmacnianie trudnego zachowania.

W metodzie C. Sutton istotne jest nagradzanie u dziecka wszelkiej zauważalnej poprawy w zachowaniu poprzez pochwałę. Jeżeli w ciągu dnia, rodzic nie zauważył niczego, za co może dziecko pochwalić, warto znaleźć choćby trzy powody, dla których może wyrazić swoją aprobatę dziecku, np. że ładnie zjadło obiad, było miłe, znalazło jakąś rzecz. 


Jak nagradzać?

- nagrody społeczne, najbardziej skuteczne (pochwała słowna, powtarzanie innym jakie dziecko było miłe, podziękowania, spędzanie czasu z rodzicami, zaznaczanie gwiazdek na arkuszu itp.)

- zajęcia (zabawy, wycieczki, oglądanie telewizji, bajka czytana na dobranoc, basen itp.)

-konkretne przedmioty (książeczki, komiksy, przedmioty do kolekcji, małe zabawki, słodycze itp.)


Co robić z niepożądanym zachowaniem?

W metodzie mówi się, że można je eliminować poprzez:

- brak nagradzania (czyli ignorowanie, odesłanie dziecka w nudne miejsce)

- konsekwencje (czyli tzw. karę, utratę przywileju)

Ignorować można np. marudzenie u dzieci, niegrzeczne słowa, wymuszanie krzykiem jakiejś przyjemności, napad złości, który kontroluje i nie jest on niebezpieczny dla dziecka i innych.

Odesłanie, to także metoda ignorowania trudnego zachowania- jest to chwilowe odesłanie dziecka w bezpieczne, ale nudne miejsce, gdzie nikt nie zwraca na nie uwagi.

Przypomnienie zasady/umowy, która obowiązuje w domu. Jej złamanie ma być skojarzone z określonymi wcześniej konsekwencjami, np. Deser dostają dzieci, które zjadły obiad.

Odliczanie do 3, danie czasu na uspokojenie się dziecku i podjęcie aktywności nakazanej przez rodzica.

Systemy żetonowe- dziecko zbiera punkty, żetony za pożądane zachowanie. Po umówionym czasie, np. tygodniu jest wymiana żetonów na jakąś drobną nagrodę.

         Metoda pracy nad trudnymi zachowaniami u dzieci wg. C. Sutton została pozytywnie oceniona przez wielu rodziców, którzy uczestniczyli w warsztatach organizowanych np. w Poradniach Psychologiczno- Pedagogicznych. Narzędzia wychowawcze proponowane w tej metodzie okazały się być bardzo skuteczne w modyfikowaniu trudnych zachowań zwłaszcza u dzieci w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym.

  

 

Artykuł opracowała:
Beata Zgadzaj- psycholog
(Na podstawie materiałów szkoleniowych)