Terapia ręki – podstawowe wiadomości.

Ręka jest jednym z najbardziej wyspecjalizowanych narządów w naszym organizmie. Odpowiedzialna jest za wiele funkcji w naszym ciele. Jej doskonałość polega na tym, że służy nam jako silne narzędzie do popychania, podnoszenia ciężarów, siłowania się, a jednocześnie potrafi wykonywać bardzo precyzyjne i skomplikowane ruchy takie jak szycie czy pisanie. Ta szeroka specjalizacja kończyn sprawia, że to w głównej mierze ich sprawność decyduje o poziomie funkcjonowania każdego człowieka. Rozwój kory mózgowej i skomplikowany mechanizm nerwowy, czyni nasze ręce i dłonie czymś niezwykle wyjątkowym i fascynującym. Dzięki niemu jesteśmy w stanie zapoczątkować ruch, kontrolować jego trwanie oraz płynnie go zakończyć. Obszar kory mózgowej odpowiedzialny za ruchy całej kończyny górnej, a szczególnie dłoni, kciuka i palców, zajmuje zdumiewająco dużą powierzchnię w stosunku do innych części ciała. Jeśli mamy sprawne ręce, potrafimy wykonać większość czynności, co sprawia, że jesteśmy dużo bardziej niezależni od innych osób. Na dłoniach znajdują się receptory odpowiedzialne za wszystkie narządy ciała człowieka. Dlatego też ich sprawność ma ogromne znaczenie w funkcjonowaniu całego organizmu. W dzisiejszych czasach coraz więcej dzieci ma problem z prawidłowym rozwojem zarówno motoryki wielkiej jak i małej.  Gro dzieci rodzi się z zbyt wiotkim bądź zbyt dużym napięciem mięśniowym. Dzieci od samego początku mają bardzo mało ruchu a normalne kiedyś eksplorowanie świata za pomocą wszystkich zmysłów zastępowane jest dziś elektroniką. Pomimo, iż naukowcy publikują kolejne wyniki badań złego wpływu nowej technologii na rozwój małego dziecka  – rozwój struktur mózgowych, rozwój motoryczny- często rodzice pozostają  niewzruszeni i za chwilę spokoju podtykają maluchom tablety czy telefony. Efekt jest taki, iż mamy coraz więcej dzieci, które nie potrafią odnaleźć się społecznie w grupie przedszkolnej a ich rozwój motoryczny jest zaburzony. Codziennie obserwuję dzieci,  które mają tak słabe napięcie mięśniowe, iż podejmują szereg działań kompensujących aby utrzymać ciało w pionie. Jedne chodzą na palcach, inne siedząc na dywanie z  ugiętymi nóżkami przekładają je do tyłu siedząc w charakterystyczne „W”. Szereg dzieci spożywając posiłki zakręca nóżki wokół nóg krzesełek a sztućce bądź narzędzie pisarskie chwytane jest całą dłonią dziecka (etap rozwojowy dziecka rocznego). To dla tych dzieci powstała terapia ręki. Jeśli nie wzmocnimy ich już na etapie rozwoju przedszkolnego dzieci te będą miały duże problemy z szkole z koncentracją, przyswajaniem nowych wiadomości, zapisem graficznym zadań oraz bardzo dużą męczliwością.

Czym jest terapia ręki?

Terapia ręki powstała aby usprawniać motorykę małą dziecka czyli precyzyjne ruchy dłoni, palców mających na celu zaangażowanie całej kończyny górnej w wykonywanie różnorodnych zadań poprawiających jej funkcjonowanie i doskonalenie ruchów precyzyjnych, w tym przygotowanie do pisania.

Terapia ta skierowana jest przede wszystkim do dzieci wykazujących:

1.      Zaburzenie napięcia (wzmożone lub osłabione) kończyny górnej.

2.      Nieprawidłową postawę ciała.

3.      Problemy z wykonywaniem codziennych czynności (picie z kubka, zapinanie guzików).

4.      Problemy z zabawami manipulacyjnymi (układanie małych puzzli, lepienie  z plasteliny).

5.      Problemy grafomotoryczne (malowanie, pisanie).

6.      Zaburzenia koordynacji wzrokowo – ruchowej.

7.      Problem z koordynacją ruchową.

8.      Wspomagająco w opóźnieniu rozwoju mowy.

Rodzicu zaniepokoić powinno Cię to, że Twoje dziecko …

•ma trudności z planowaniem ruchowym i uczeniem się nowych czynności manualnych, manipulacyjnych;
•niechętnie podejmuje czynności wymagających precyzyjnych ruchów dłoni czy palców (jak pisanie i rysowanie, malowanie, lepienie z plasteliny, układanie drobnych przedmiotów);
•ma problemy z nauką samoobsługi (ubieranie, wiązanie sznurowadeł, zapinanie guzików);
•ma wyraźnie obniżone lub podwyższone napięcie mięśniowe w obrębie kończyny górnej  i obręczy barkowej;
•ma trudności z koordynacją obu rąk podczas zabaw manipulacyjnych;
•wykonuje czynności wymagające dużej precyzji zbyt wolno lub za szybko i bardzo niedbale;
•szybkość ruchów dziecka nie jest dostosowana do zadania;
•nie lubi dotykać nowych i różnorodnych faktur;
•dostarcza sobie dodatkowych wrażeń proprioceptywnych i domaga się zdecydowanego  i mocnego ucisku dłoni, np. siada na własnych dłoniach, bardzo mocno zaciska ręce na przedmiotach, uderza rękami w przedmioty o ostrych i bardzo wyraźnych fakturach;
•ma duże trudności z dostosowaniem siły do określonego zadania ruchowego;
•ma niezgrabne, mało precyzyjne ruchy dłoni, związane z nieprawidłowym napięciem mięśniowym (nadmiernym bądź zbyt małym) – mocno zaciska kredkę/ ołówek bądź kredki wypadają z dłoni;
•ma trudności z koordynacją ruchów dłoni, palców i przedramienia;
•ma zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej i obustronnej integracji, co może przejawiać się brzydkim pismem i mało estetycznymi pracami plastycznymi,
•nie dostosowuje szybkości ruchów rąk do zadania.

Rozwój sprawności rąk.

Rozwój sprawności rąk rozwija się dynamicznie przez pierwszych 12 miesięcy życia dziecka. Od pierwszych nieporadnych dotknięć przedmiotów do manipulacji – umiejętności chwytania i operowania. Przez ten pierwszy rok dziecko z miesiąc na miesiąc zdobywa nowe umiejętności, które umożliwiają mu w wieku 12 miesięcy chwycić narzędzie pisarskie.

Rozwój chwytu narzędzia pisarskiego:

1.      Chwyt cylindryczny – 1-2 rok życia

- dziecko całą pięść zaciska na narzędziu pisarskim – na tym etapie najbardziej obciążony jest staw barkowy.

2.      Grzbietowy chwyt palcowy – 2-3 roku życia

- wewnętrzna część dłoni skierowana w dół – praca na stawie łokciowym,

3.      Statyczny chwyt statywowy – 3-4 rok życia

- dziecko chwyta ołówek wyżej, palec wskazujący, serdeczny i mały są lekko zgięte  i wszystkie znajdują się na narzędziu pisarskim; dłoń porusza się jako jedna całość; nie występują drobne ruchy palców i dłoni – praca na stawie nadgarstkowym.

4.      Dynamiczny chwyt statywowy (zwany 3 palcowym prawidłowym) – 4-5 rok życia.

- dziecko chwyta ołówek niżej; kciuk i palec wskazujący znajdują się blisko siebie, palec mały i serdeczny schodzą z narzędzia pisarskiego a palec środkowy stanowi podparcie dla narzędzia pisarskiego,  ruch wynika z pracy drobnych mięśni palców i dłoni.

Prawidłowy chwyt narzędzia pisarskiego po 4 roku życia:

Długopis powinien być trzymany pomiędzy kciukiem i lekko zgiętym palcem wskazującym opierając go na palcu środkowym. Uchwyt powinien być miej więcej ok 2 cm od kartki.

Co mają plecy do pisania?

Do wyksztalcenia się prawidłowego chwytu narzędzia pisarskiego niezbędne jest właściwe napięcie mięśni brzucha oraz pleców. To właśnie te mięśnie stanowią stelaż dla ręki. Dziecko porównać można do drzewa. Jeśli drzewo ma silny pień (brzuch, plecy, nogi) wtedy rośnie do góry silne a jego gałęzie mogą swobodnie kołysać się na wietrze. Podczas spacerów leśnych zauważyć można czasem drzewa, których korzenie są w ziemi jednak ich pień oraz gałęzie leżą na ziemi. Takimi drzewami są właśnie dzieci, których mięśnie są zbyt słabe. Wkładają one dużo energii aby utrzymać się w pionie. Niestety energii tej starcza im tylko na małą chwilę, gdy poczują się zmęczone podpierają się rękami na ławce lub kładą się na nią. Często odmawiają dalszej pracy oraz skarżą się, że są już zmęczone.

Co jest ważne podczas pisania?

Bardzo ważna jest właściwa postawa ciała:

1.   Obie stopy powinny być oparte na ziemi. Jest to ważne z dwóch powodów. Po pierwsze dobrze podparte stopy dają podparcie mięśniom brzucha oraz pleców i wymuszają prawidłową postawę. Po drugie jeśli damy ciału dokładną  podporę stóp wspomagamy lepszą współpracę półkul mózgowych oraz lepszą percepcję myślenia.

2.      Dziecko siedząc powinno mieć kąt prosty pomiędzy kością udową a piszczelą.

3.    Długość siedziska powinna kończyć się w takim momencie aby pomiędzy siedziskiem a zgiętym kolanem weszły jeszcze cztery paluszki dziecka.

4.      Oparcie krzesełka powinno być lekko wygięte oraz znajdować się na wysokości 1/3 łopatki.

5.      Stół powinien znajdować się na wysokości zgiętych łokci dziecka.

6.      Kartka powinna leżeć na wysokości środka nosa.

7.      Leworęcznym dzieciom lekko podniesiony lewy róg zeszytu /kartki, praworęcznym prawy.

8.      Piszemy, malujemy zawsze narzędziem okrągłym i grubym.

 Jakie narzędzie pisarskie jest najlepsze?

Aby wyjść naprzeciw dzieciom, które mają problem z właściwym chwytem powstało mnóstwo nakładek, kredek trójkątnych oraz innych „wynalazków” mających pomóc dziecku.  W rzeczywistości jednak nie przynoszą zamierzonych efektów. Najlepszym narzędziem dla dzieci jest narzędzie grube i okrągłe. Wraz z rozwojem dziecka grubość narzędzia pisarskiego można zmniejszać jednak zaleca się aby narzędzie nadal pozostawało okrągłe lub sześcienne. Dlaczego? Odpowiedź wynika z praw matematyki. Okrąg ma tylko jedną styczną z palcem, a więc nie obciąża stawów w palcach, bok kredki trójkątnej jest linią a więc linii styku z palcem jest nieskończenie wiele co dodatkowo i niepotrzebnie go obciąża. Jak już wcześniej pisałam, główny problem w nieprawidłowym chwycie narzędzia pisarskiego leży w osłabieniu mięśni. Nałożenie nakładek trójkątnych chwilowo wymusi prawidłowy chwyt jednak w momencie zdjęcia nakładki dziecko wróci do takiego chwytu na jaki pozwalają mu możliwości fizyczne. Dlatego zamiast maskować problem lepiej jest go rozwiązać i pomóc dziecku z pomocą terapeuty ręki bądź fizjoterapeuty.

Co robić aby wspomagać rozwój chwytu pisarskiego dziecka?

Dajmy dzieciom być samodzielnymi. Dziecko trzyletnie jest w stanie ubrać się prawie samodzielnie, ćwicząc przy tym wiele sprawności również rączkę. Zadbajmy aby dzieci jak najwięcej czasu spędzały na zabawie na powietrzu. Pozwólmy dzieciom wspinać się  po drabinkach, zwisać z nich. Pomagać przy pracach kuchennych – wycieranie, mycie naczyń, wycieranie kurzy. Wyrabianie ciasta, przesypywanie ryżu, makaronów, grochu. Pozwólmy im bawić się w piasku, trawie, rzucać kamieniami do wody, pomoczyć ręce. Malujmy z dziećmi pędzlami, paluszkami, grajmy w piłkę. Ograniczmy dostęp do telefonów komórkowych, tabletów oraz telewizji do minimum. A wtedy jest szansa, że dzieci nie będą miały problemów w rączką, mową ani przetwarzaniem sensorycznym.

Logopeda, Terapeuta ręki, Pedagog Specjalny

Karolina Cieńska